Yaptırım

Yaptırım, hukuk kurallarına uyulmamasına bağlanan tepki olarak tanımlanabilir. Yaptırım, hukuk kurallarında ceza hukuku alanında hapis, adli para cezası, güvenlik tedbirleri şeklinde; idare hukuku alanında idari yaptırım, disiplin cezası şeklinde; özel hukukta ise tazminat sorumluluğu şeklinde kendisini göstermektedir. Ceza hukukundaki yaptırımları, ceza kanunları veya özel ceza kanunlarındaki ilgili hükümler ile tayin olunmuş, kanunda unsurları belirtilmiş, hukuka aykırı ve kusurlu hareket olarak tanımlanan “suç” kavramı karşısında hukuk düzenin öngördüğü, yargısal bir kararla bazı yoksunluklara tabi kılan yaptırım olarak da tanımlanabilir.

Ceza Hukuku Yaptırımları

Ceza hukukunda yaptırımlar, genel olarak cezalar ve güvenlik tedbirleri olarak iki kısma ayrılır. Cezalar ise hapis cezaları ve adli para cezası olarak iki kısma ayrılır. Güvenlik tedbirleri ise tehlikeli durumları bulunan kişilere özgü olarak uygulanan ama kanunda ceza olmadığı açıkça belirlenen tedbirlerdir.

Hapis cezaları; ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası, müebbet hapis cezası, süreli hapis cezası olarak ayrılır. Bir yıl ve daha az süreli hapis cezasına “kısa süreli hapis cezası” denir. Güvenlik tedbirlerinin türleri şunlardır; belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma, müsadere, çocuklara özgü güvenlik tedbirleri, akıl hastalarına özgü güvenlik tedbirleri, mükerrirlere (daha önce işlemiş olduğu suçu tekrar işleyen) ve özel tehlikeli suçlulara özgü güvenlik tedbirleri, sınır dışı edilme. Adli para cezası ise, beş günden az ve kanunda aksine hüküm bulunmayan hâllerde yedi yüz otuz günden fazla olmamak üzere belirlenen tam gün sayısının, bir gün karşılığı takdir edilen para tutarı ile çarpılması suretiyle hesaplanır.

Hapis Cezalarının İnfazı

Yürütülen soruşturma ve kovuşturma aşamasında hapis cezasına mahkûmiyete engel olan kurumlar, Ceza Muhakemeleri Kanunu’ndaki sıralama göz önüne alındığında, aşağıdaki şekilde sıralanabilir: Uzlaşma, kamu davasının açılmasının ertelenmesi, hükmün açıklanmasının geri bırakılması, adli para cezasına hükmetme, seçenek yaptırımlara hükmetme ve önödeme. Kişinin mahkûm olduğu hapis cezasının infazı aşamasında uygulanma kabiliyeti olan kurumlar ise; hapis cezasının ertelenmesi, koşullu salıverilme ve özel infaz şekilleridir.

İdari Yaptırımlar

İdare hukuku yaptırımları, cezai yaptırımlardan farklı olarak yargısal kuruluşlar yani mahkemeler aracılığı ile değil, idari birimlerce tesis edilmektedir. Bu nedenle idari yaptırımlar, idari işlem niteliğindedir ve yargısal denetimleri mahkemeler yoluyla yapılır. İdari yaptırımların amacı, idarenin kendi iç işleyişine yönelik olarak konulmuş olan kuralların uygulanabilirliğini sağlamaktır. İdarenin doğrudan yaptırım uygulama yetkisi, para cezası, faaliyetin durdurulması, yıkım kararı, avukatın barodan kaydının silinmesi, trafik kurallarının ihlal eden şoförün sürücü̈belgesinin geri alınması, kopya çeken bir öğrenciye okuldan uzaklaştırma cezası verilmesi, görevine geç gelen bir memura aylıktan kesme cezası verilmesi gibi çok farklı nedenlerle ve biçimlerle ortaya çıkar. Fakat ortak özellik, idarenin kendi iç düzenini sağlayabilmek için kendince yaptırım olarak değerlendirdiği sonuçları muhatabının üzerinde tesis etmesidir.

Özel Hukuk Yaptırımları

Özel hukuk kurallarına aykırılık, tazminat, butlan, yokluk, iptal gibi sonuçlara tabidir. Tazminat, özel hukukta “zarar”ın karşılığı olarak ödenen maddi tutarı ifade etmektedir. Tazminat şekilleri, maddi veya manevi tazminat, suretinde ortaya çıkabilir. Maddi tazminat, zarar gören kimsenin malvarlığında kendi isteği dışında meydana gelen azalmanın, zarar veren kişi tarafından aynen veya nakden tazmin edilmesi yoludur. Aynen tazmin bir kişinin bir başkasına ne zarar verdi ise aynısını yerine koyması demektir.

Yaptırımların çeşitleri üzerinde durulduğunda, farklı hukuk alanlarındaki yaptırımların amaçlarının da farklılık gösterdiği görülebilir. Ceza hukuku yaptırımları, suç işleyen kişileri cezalandırmak ve toplumun hukuk düzenine olan güvenini sağlamak amacıyla uygulanırken, idari yaptırımların amacı, idarenin kendi iç işleyişine yönelik olarak konulmuş olan kuralların uygulanabilirliğini sağlamaktır. Özel hukuk yaptırımlarının amacı ise, özel hukukta yer alan hükümlere uyulmaması durumunda ortaya çıkan sonuçlarla ilgilidir.

Ceza hukuku yaptırımları, özellikle suçun ciddiyetine ve suçun işlenme şekline göre değişiklik göstermektedir. Süreli hapis cezaları, müebbet hapis cezaları ve ağırlaştırılmış müebbet hapis cezaları gibi farklı ceza türleri bulunmaktadır. Adli para cezaları ise, hapis cezası yerine uygulanabilen bir yaptırım türüdür. Güvenlik tedbirleri ise, suçun niteliğine göre belirlenir ve suçun tekrarlanmaması için uygulanır.

İdari yaptırımlar ise, kamu yönetiminin yetkisini kullanarak gerçekleştirdiği eylemlere, işlemlere veya ihlallere karşı uygulanır. Bu yaptırımların uygulanabilmesi için, öncelikle ilgili hukuki düzenlemelerin yapılması gerekmektedir. İdari yaptırımların uygulanması sırasında, işlem tesis eden idari birimlerin yaptıkları işlemlerin yasal dayanağına uygun olması gerekmektedir. Aksi takdirde, işlem tesis eden idari birimler yargısal denetimle karşı karşıya kalabilirler.

Özel hukuk yaptırımları ise, özel hukuk alanında yer alan hükümlere aykırı davranışlar için tazminat sorumluluğu şeklinde uygulanır. Örneğin, bir kişinin malına zarar veren kişi, zararın karşılığı olan maddi tazminatı ödemekle yükümlüdür. Maddi tazminat, zarar gören kişinin malvarlığında meydana gelen azalmanın tamamının veya bir kısmının zarar veren kişi tarafından ödenmesi şeklinde uygulanır. Manevi tazminat ise, zarar gören kişinin duygusal olarak yaşadığı acı ve üzüntünün karşılığı olarak ödenir.

Yaptırımların uygulanması sırasında, ilgili hukuk kurallarına uyulması son derece önemlidir. Aksi takdirde, yaptırımların hukuka uygun olmayan şekilde uygulanması durumunda, hukuki ve sosyal sonuçları olabilir. Bu nedenle, yaptırımların uygulanması sırasında ilgili hukuk kurallarına uyulması gerekmektedir.

Yaptırımların Etkileri

Yaptırımların etkileri, uygulandığı kişi veya kurumun durumuna bağlı olarak değişebilir. Ceza hukuku yaptırımları, suça karşı caydırıcılık sağlamak ve suç işleyenleri cezalandırmak amacıyla uygulanır. Ancak, ceza hukuku yaptırımlarının etkisi sadece cezalandırma ile sınırlı değildir. Ceza hukuku yaptırımları, suç işleyen kişinin toplumdan dışlanmasına, iş hayatında veya sosyal hayatta yaşadığı zorluklara, psikolojik sorunlara neden olabilir. Bu nedenle, ceza hukuku yaptırımlarının uygulanması sadece suç işleyen kişiyi değil, aynı zamanda suçun işlendiği toplumu da etkiler.

İdari yaptırımların etkileri ise, uygulandığı kişi veya kurumun durumuna ve yaptırımın türüne bağlı olarak değişebilir. Örneğin, bir işletmeye verilen para cezası işletmenin malî durumunu olumsuz etkileyebilir veya bir şoförün sürücü belgesinin geri alınması, şoförün iş hayatını olumsuz etkileyebilir.

Özel hukuk yaptırımlarının etkileri ise, genellikle maddi olarak ortaya çıkar. Tazminat ödemesi yükümlülüğü, kişinin malî durumunu olumsuz etkileyebilir veya butlan veya iptal sonucu, bir sözleşmenin geçersiz olması nedeniyle tarafların hak kaybına uğramasına neden olabilir.

Yaptırımların Önemi

Yaptırımların önemi, hukuk düzeninin işleyişinde büyük bir rol oynar. Yaptırımlar, hukuk kurallarına uyulmaması durumunda ortaya çıkan sonuçları belirleyen ve hukuk düzeninin işleyişini sağlayan unsurlardır. Yaptırımların belirlenmesi, hukuk kurallarının belirlenmesi kadar önemlidir. Yaptırımların belirlenmesi, hukuk kurallarının etkinliğini sağlamada önemli bir rol oynar. Yaptırımların belirlenmesinde, hukuk kurallarının amacı ve uygulanabilirliği dikkate alınmalıdır.

Ayrıca, yaptırımların uygulanmasında adaletin sağlanması da önemlidir. Yaptırımların uygulanması sırasında, hukuk kurallarına uygun davranılmalı, suç işleyen kişi veya kurumun durumu dikkate alınmalı ve yaptırımların etkileri değerlendirilmelidir.

Sonuç olarak, yaptırımların hukuk düzeni içinde önemli bir yeri vardır. Yaptırımlar, hukuk kurallarına uyulmasını sağlamak, hukuk düzenini korumak ve adaletin sağlanmasına katkıda bulunmak için uygulanır. Ancak, yaptırımların uygulanması sırasında hukuk kurallarına uyulması, suç işleyen kişi veya kurumun durumu dikkate alınması ve yaptırımların etkilerinin değerlendirilmesi son derece önemlidir.